Die Nama van die Noord-Kaap: ’n Volk van die Droëland, die Oranje en ’n Lewende Erfenis
Deur Rooi Mier
Wanneer ’n mens aan die Noord-Kaap dink, sien jy dalk in jou verbeelding ’n eindelose landskap van rooi sand, kaal berge, die Oranje-rivier wat stadig deur die droë wêreld beweeg, en die besondere plante van Namaqualand wat ná die winterreën skielik die woestyn in ’n tapyt van kleur verander.
Maar daar is ’n ander verhaal wat die landskap vertel.
Dit is die verhaal van mense.
’n Verhaal van herders wat eeue lank met hulle vee deur een van Suider-Afrika se droogste streke beweeg het. ’n Verhaal van families, gemeenskappe, mondelinge oorlewering, geloof, taal en ’n besondere verhouding met die grond. Dit is die verhaal van die Nama.
Die Nama van die Noord-Kaap is deel van ’n veel groter Nama-wêreld wat oor die moderne grens tussen Suid-Afrika en Namibië strek. Vandag bestaan daar nog Nama-gemeenskappe in die Noord-Kaap, veral in en rondom die Richtersveld en ander dele van Namakwaland. En ja — daar woon vandag nog baie Nama-mense in Namibië. Die Nama is selfs een van die belangrike etniese gemeenskappe wat deur die Namibiese staat erken word. Die amptelike 2023-sensus van Namibië toon byvoorbeeld dat Nama N.E.C. die grootste etniese groep in die //Kharas-streek was, met 27 289 mense, oftewel 24,8% van die streek se bevolking. In Hardap was Nama N.E.C. 33 150 mense, oftewel 31,1% van die bevolking.
Die Nama is dus nie bloot ’n volk van die verlede nie.
Hulle is ’n lewende gemeenskap.
Hulle taal leef.
Hulle families leef.
Hulle geloofsgemeenskappe leef.
Hulle tradisies leef.
En in die Richtersveld leef daar nog ’n besondere vorm van pastorale kultuur wat UNESCO van wêreldbelang beskou.
Die Richtersveld Cultural and Botanical Landscape is in 2007 as ’n UNESCO-wêrelderfenisgebied ingeskryf. Die gebied beslaan ongeveer 160 000 hektaar en is ’n gemeenskaplik besit en bestuurde kulturele landskap waar Nama-herders se seisoenale beweging met vee nog deel van die lewende kultuur is. UNESCO beskryf hierdie tradisie as ’n vorm van semi-nomadiese pastoralisme wat moontlik reeds tot ongeveer twee duisend jaar voortbestaan.
Om die Nama te leer ken, moet ’n mens dus nie net na ’n bevolkingsgroep kyk nie.
Jy moet na ’n landskap kyk.
Na die Oranje.
Na die berge.
Na die vee.
Na die taal.
Na die stories.
Na die grafte van voorouers.
Na die ou sendingstasies.
En na ’n volk wat deur eeue van verandering steeds ’n sterk kulturele identiteit behou het.
Waar kom die Nama vandaan?
Die Nama behoort tot die groter groep mense wat histories as die Khoekhoe beskryf word.
Die terme wat in ou Europese bronne gebruik is, is dikwels vandag verouderd of aanstootlik. Een van die bekendste historiese Europese benamings was “Hottentot”. Moderne navorsing en gemeenskappe gebruik eerder name soos Nama, Khoekhoe en ander spesifieke gemeenskapsname.
Die geskiedenis van die Khoekhoe is baie ouer as die aankoms van Europese koloniste aan die Kaap.
Lank voordat die Nederlandse nedersetting in 1652 begin het, het Khoekhoe-gemeenskappe reeds groot dele van Suider-Afrika bewoon. Hulle was veral bekend vir pastorale bestaanswyses — met ander woorde, hulle het vee aangehou en hulle lewens georganiseer rondom toegang tot water, weiding en seisoenale bewegings.
Dit is belangrik om te verstaan dat “nomadies” nie beteken het dat mense doelloos van plek tot plek rondgeswerf het nie.
Die beweging was dikwels uiters georganiseerd.
’n Gesin of gemeenskap het geweet waar daar water was. Hulle het geweet watter gebiede gedurende sekere tye van die jaar beter weiding gebied het. Hulle het kennis gehad van plante, diere, reënval en die landskap.
Die droë wêreld waarin die Nama gewoon het, het ’n besondere soort kennis vereis.
’n Mens kan nie in die Richtersveld leef sonder om die land te verstaan nie.
Die berge is nie net berge nie.
’n Droë rivierloop is nie net ’n droë rivierloop nie.
’n Plant is nie net ’n plant nie.
’n Bron is nie net water nie.
Elke deel van die landskap kan deel wees van ’n groter netwerk van oorlewing.
UNESCO beklemtoon juis die Nama se sterk mondelinge tradisie en die verband tussen plekke, landskap en kulturele kennis. Die Richtersveld se kulturele betekenis lê dus nie net in geboue of argeologiese oorblyfsels nie. Dit lê in die feit dat mense steeds ’n verhouding met die landskap handhaaf.
Die Oranje-rivier en die Nama-wêreld
Een van die belangrikste geografiese kenmerke in die geskiedenis van die Nama is die Oranje-rivier.
Vandag vorm die Oranje-rivier ’n groot deel van die grens tussen Suid-Afrika en Namibië.
Maar ’n moderne grenslyn op ’n kaart is ’n relatief nuwe ding.
Vir die Nama het die gebied aan beide kante van die rivier deel gevorm van ’n groter wêreld van mense, families, handel, beweging, weiding en kulturele verwantskap.
Die grens tussen Suid-Afrika en Namibië het later politieke betekenis gekry.
Die Nama se geskiedenis het egter nie daarmee begin nie.
Die Richtersveld lê in die noordwestelike hoek van die Noord-Kaap. Die gebied is bergagtig, droog en dramaties. Die Oranje-rivier vorm die noordelike grens en skei die Suid-Afrikaanse Richtersveld van Namibië.
Dit is moeilik om hierdie landskap te verstaan as jy dit slegs as “woestyn” beskryf.
Die Richtersveld is ’n wêreld van groot variasie.
Daar is berge.
Daar is klowe.
Daar is riviergebiede.
Daar is kusvlaktes.
Daar is droë grasvelde.
Daar is ’n merkwaardige verskeidenheid vetplante en ander plante.
En daar is water — skaars, maar van lewensbelang.
Hierdie omgewing het die Nama se leefwyse gevorm.
Die UNESCO-erfenisgebied is juis waardevol omdat die landskap en die Nama se pastorale gebruik daarvan saam verstaan moet word. Die gebied is nie bloot ’n natuurlike reservaat waarin mense toevallig woon nie. Dit is ’n kulturele landskap wat deur menslike gebruik oor baie geslagte gevorm is.
Die Nama en die Khoekhoe
Die Nama is deel van die breër Khoekhoe-wêreld, maar dit is belangrik om nie alle Khoekhoe-groepe asof hulle een identiese gemeenskap was, voor te stel nie.
Verskillende groepe het hulle eie name, geskiedenisse, leiers, gebiede en tradisies gehad.
Die Nama het veral ’n sterk historiese teenwoordigheid in die gebiede van die huidige Namibië en noordwestelike Suid-Afrika gehad.
Die woord Namaqua, wat in ouer Suid-Afrikaanse geskiedenisboeke voorkom, verwys na die Nama. Die uitgang “-qua” of “-kwa” is ’n historiese element wat in verskillende Suid-Afrikaanse groepsname voorkom.
Daarom kry ons name soos Namaqualand.
Namaqualand is dus letterlik gekoppel aan die Nama.
Die moderne provinsiale grense van Suid-Afrika moet ’n mens nie terugprojekteer op die ou Nama-wêreld nie.
Die Nama se historiese wêreld was veel groter.
Dit het dele van die huidige Noord-Kaap en Namibië ingesluit.
Toe Europa die Kaap bereik
In 1652 het Jan van Riebeeck en die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie ’n nedersetting aan die Kaap gevestig.
Vir die Europese koloniste was dit die begin van ’n nuwe era.
Vir die inheemse mense van die streek was dit die begin van toenemende druk op hulle grond, vee, waterbronne en bewegingsvryheid.
Aanvanklik het Europese koloniste probeer om vee van Khoekhoe-gemeenskappe te bekom.
Daar was handel.
Daar was onderhandeling.
Maar daar was ook konflik.
Namate die Europese nedersetting uitgebrei het, het grond toenemend vir boerdery gebruik geword.
Die koloniale ekonomie het ander vorme van grondgebruik begin bevoordeel.
Dit het spanning veroorsaak.
Die Khoekhoe se pastorale leefwyse het groot gebiede benodig. Hulle moes met hulle vee beweeg om weiding en water te vind.
Koloniale landbou en veeboerdery het grense, plase en eiendomsregte ingestel wat nie altyd met hierdie mobiele pastorale stelsel versoenbaar was nie.
Die gevolg was geleidelike verlies aan toegang tot grond en hulpbronne.
Sommige Khoekhoe is in koloniale arbeidstelsels ingetrek.
Ander het verder noord beweeg.
Sommige gemeenskappe het hulle identiteit en leefwyse aangepas.
Ander het hulle verder van die koloniale sentrum af gevestig.
En so het die noordelike grensgebiede al hoe belangriker geword.
Die geskiedenis van Namaqualand kan dus nie losgemaak word van die uitbreiding van die Kaapse kolonie nie.
Die trek noordwaarts
Namate koloniale uitbreiding voortgeduur het, het sommige Khoekhoe- en verwante gemeenskappe noordwaarts beweeg.
Die gebied wat later Namaqualand genoem sou word, het ’n belangrike ruimte geword vir mense wat aan die druk van die Kaapse kolonie wou ontsnap of nuwe weiding wou vind.
Die grensgebied was nie ’n eenvoudige, leë wildernis nie.
Daar was reeds mense.
Daar was gevestigde gemeenskappe.
Daar was weidingsgebiede.
Daar was handel.
Daar was konflik.
Daar was alliansies.
Daar was migrasie.
En daar was mense met verskillende kulture wat met mekaar in aanraking gekom het.
Die 19de eeu het veral groot veranderinge in die streek gebring.
Die sogenaamde Little Namaqualand was ’n belangrike grensgebied tussen die Kaapkolonie en die gemeenskappe verder noord. ’n Akademiese studie van die sendinggeskiedenis van die streek beskryf Little Namaqualand as ’n gebied tussen die Olifantsrivier en die Oranjerivier waar die Little Namaqua reeds gewoon het, saam met San-gemeenskappe en later ook sogenaamde bastergemeenskappe wat vanuit die Kaap noordwaarts beweeg het.
Dit is ’n belangrike herinnering:
Die Nama-geskiedenis was nooit ’n eenvoudige storie van een volk wat alleen in een gebied gewoon het nie.
Dit was ’n geskiedenis van kontak.
Namaqualand en die koms van sendelinge
Teen die 18de en veral die 19de eeu het Christelike sendelinge toenemend die noordwestelike dele van Suid-Afrika binnegedring.
Sendingstasies het ’n groot rol in die Nama-geskiedenis gespeel.
Een van die belangrikste plekke in die Richtersveld is Kuboes.
Kuboes het ontwikkel as ’n sendinggemeenskap.
Die Rhenish Missionary Society het in die 19de eeu ’n belangrike rol in die gebied gespeel. ’n Regsdokument oor die geskiedenis van die Richtersveld beskryf die Rhenish-sendingstasie by Kuboes as ’n belangrike sentrum onder Nama-sprekende Khoisan-herders.
Die sendelinge het nie bloot gepreek nie.
Sendingstasies het dikwels skole, kerke en administratiewe strukture meegebring.
Hulle het ook gehelp om skriftelike rekords te skep van mense en gebeure wat voorheen hoofsaaklik mondelings oorgedra is.
Maar die verhouding tussen sendelinge en inheemse gemeenskappe was ingewikkeld.
Aan die een kant het sendingstasies onderwys, alfabetisering en toegang tot Christelike gemeenskappe gebied.
Aan die ander kant het sendelinge soms Europese kulturele waardes en idees as “beskaaf” beskou en plaaslike tradisies as minderwaardig behandel.
Daarom moet die sendinggeskiedenis met beide waardering en kritiese begrip gelees word.
Die geloof van die Nama voor die Christendom
Dit sou verkeerd wees om te sê dat die Nama vóór die koms van Christelike sendelinge “geen godsdiens” gehad het.
Hulle het wel godsdienstige en spirituele opvattings gehad.
Die wêreldbeeld van Khoekhoe-gemeenskappe het onder meer verband gehou met ’n hoogste goddelike wese, geestelike magte, voorouers en die natuurlike wêreld.
Een tradisie verbind die Khoekhoe se hoogste godheid met die naam Tsui//Goab.
Daar is ook verhale oor Guanab, wat in sekere bronne as ’n teenstander of bose mag beskryf word.
Die presiese besonderhede van hierdie geloofstelsels het egter tussen gemeenskappe en tydperke verskil.
Dit is dus beter om nie te praat asof daar een enkele, onveranderlike “Nama-godsdiens” bestaan het nie.
Geloof is, soos taal en kultuur, iets wat oor tyd ontwikkel.
Vroeë beskrywings van Richtersveld- en Nama-gemeenskappe wys ook op ’n sterk verband tussen geestelike wêreldbeskouing, die natuur en alledaagse oorlewing.
Voorouers en die geestelike wêreld
Die rol van voorouers is ’n belangrike tema in baie tradisionele Suidelike Afrika-geloofstelsels.
Dit beteken nie noodwendig dat mense die voorouers as gode beskou het nie.
Die verhouding is dikwels eerder een van verbondenheid tussen die lewendes, die gestorwenes en die groter geestelike wêreld.
In die Richtersveld is grafte en plekke van herinnering deel van die kulturele landskap.
UNESCO se dokumentasie oor die gebied verwys spesifiek na Nama-grafte en mondelinge tradisies as deel van die spirituele uitdrukking van die gemeenskap.
Dit vertel ons iets belangrik.
Vir die Nama is die landskap nie net ekonomiese ruimte nie.
Dit is ook geheue.
’n Berg kan ’n naam hê.
’n Vallei kan ’n verhaal hê.
’n Begraafplaas kan ’n familiegeskiedenis dra.
’n Waterplek kan herinneringe bevat.
Die land is dus ’n soort lewende argief.
Die koms van die Christendom
Christelike sending het teen die vroeë 19de eeu ’n toenemende invloed in Namaqualand begin kry.
Die eerste sendingpogings in die streek het reeds in die vroeë 1800's plaasgevind.
Volgens historiese materiaal oor die sendinggeskiedenis het Christelike sendelinge vroeg in die 19de eeu die Nama-gebiede binnegegaan, en sendingstasies is later by plekke soos Kuboes en Steinkopf gevestig.
Die Christendom het mettertyd diep wortel geskiet in baie Nama-gemeenskappe.
Vandag is groot dele van die Nama-bevolking Christelik.
Maar dit beteken nie noodwendig dat alle tradisionele kulturele praktyke eenvoudig verdwyn het nie.
Kultuur en geloof is nie altyd dieselfde ding nie.
’n Mens kan byvoorbeeld Christelik wees en steeds jou taal, familietradisies, kos, stories, musiek en verbintenis met die landskap behou.
Dit is juis wat die Nama-geskiedenis interessant maak.
Die Nama-kultuur is nie ’n museumstuk wat in die 19de eeu opgehou ontwikkel het nie.
Dit het verander.
Dit het aangepas.
Dit het nuwe invloede opgeneem.
Maar dit het ook sekere ou kenmerke behou.
Kuboes: ’n belangrike Nama-dorp
Wanneer ’n mens oor die Nama van die Richtersveld praat, is Kuboes ’n naam wat telkens opduik.
Kuboes is diep verweef met die sendinggeskiedenis van die gebied.
Die Rhenish-sending het daar ’n belangrike sentrum gevestig.
Die kerk het ’n belangrike rol in die ontwikkeling van die nedersetting gespeel.
Die geskiedenis van Kuboes wys hoe ’n pastorale gemeenskap en ’n sendinggemeenskap mettertyd ineengevleg geraak het.
Gesinne wat vroeër grootliks saam met hulle vee tussen weidingsgebiede beweeg het, het toenemend ook vaste nedersettings en kerklike instellings gebruik.
Dit was deel van ’n groter verandering.
Die ou pastorale leefwyse het nie oornag verdwyn nie.
Maar die verhouding tussen dorpe, kerke, skole, vee en seisoenale beweiding het stadig verander.
Kuboes bly egter ’n belangrike simbool van Nama-erfenis in die Richtersveld.
Die Nama-taal
Een van die belangrikste dele van Nama-identiteit is die taal.
Die taal wat algemeen as Nama bekend staan, behoort tot die Khoe-Kwadi-taalfamilie.
Dit is deel van die breër taalgroep wat histories dikwels onder die ongelukkige en verouderde sambreelterm “Khoisan” geplaas is.
Moderne taalkunde gebruik meer presiese taalverwantskappe.
Nama word ook verbind met Khoekhoegowab, ’n naam wat die taal se breër verhouding tot Khoekhoe-taaltradisies weerspieël.
Die taal word nie net in Suid-Afrika gepraat nie.
Dit word ook in Namibië gebruik en is daar besonder belangrik.
Daar is dus ’n direkte taalverbinding tussen die Nama-gemeenskappe van die Noord-Kaap en dié van Namibië.
Die beroemde klanke van Nama
Een van die mees opvallende eienskappe van Nama is die gebruik van klikklanke.
Vir mense wat Afrikaans of Engels praat, kan hierdie klanke aanvanklik moeilik wees om uit te spreek.
Maar vir Nama-sprekers is hulle gewone dele van die taal.
Verskillende klikklanke word met spesiale simbole aangedui.
Hierdie klanke is nie bloot “geluide” wat by woorde gevoeg word nie.
Hulle is deel van die fonologiese struktuur van die taal.
Met ander woorde:
Die klikklank kan die betekenis van ’n woord onderskei.
Dit is dus net so deel van die taal soos enige ander medeklinker of vokaal.
Die Nama-taal is daarom ’n belangrike deel van Suid-Afrika se taaldiversiteit.
Nama in die Noord-Kaap vandag
Nama word steeds in dele van die Noord-Kaap gepraat.
Die Suid-Afrikaanse regering het al jare lank die belangrikheid van die taal beklemtoon.
In 2018 het die Noord-Kaapse premier Sylvia Lucas byvoorbeeld gesê dat Khoekhoe, ook bekend as Nama, in dele van Suid-Afrika, Botswana en Namibië gepraat word. Sy het spesifiek gemeenskappe soos Upington, Kakamas, Riemvasmaak, Pella, Kuboes, Steinkopf, Augrabies en Marchand genoem as plekke waar baie Nama-sprekende mense woon.
Die feit dat Nama in skole aangebied is en dat daar pogings was om Nama-onderwysers op te lei, wys dat taalbewaring meer is as bloot ’n kulturele ideaal.
Dit is ’n praktiese uitdaging.
’n Taal leef wanneer mense dit praat.
Dit leef wanneer kinders dit leer.
Dit leef wanneer oumas en oupas daarmee met kleinkinders praat.
Dit leef wanneer liedere daarin gesing word.
Dit leef wanneer stories daarin vertel word.
Dit leef wanneer dit in skole gebruik word.
En dit leef wanneer ’n jong mens trots is om te sê:
“Dit is my taal.”
’n Taal wat bedreig kan word
Soos baie inheemse tale wêreldwyd het Nama uitdagings.
Afrikaans en Engels het in Suid-Afrika enorme invloed.
In Namibië speel Engels ’n besondere rol as amptelike taal.
Jong mense beweeg tussen tale.
Hulle gaan skool.
Hulle verhuis na stede.
Hulle werk in ander gemeenskappe.
Hulle gebruik sosiale media.
Dit kan veroorsaak dat ’n kleiner taal minder gereeld in die alledaagse lewe gebruik word.
Die Suid-Afrikaanse regering het in 2019 spesifiek Nama genoem onder die inheemse tale van die Noord-Kaap wat beskerming en bevordering nodig het.
Maar taalverlies is nie onvermydelik nie.
Gemeenskappe kan tale herleef.
Skole kan help.
Radio kan help.
Digitale media kan help.
Musiek kan help.
Boeke kan help.
En families kan help.
’n Mens hoef nie te wag vir ’n groot staatsprogram om ’n taal te bewaar nie.
’n Ouer wat met ’n kind in Nama praat, dra reeds by tot taalbewaring.
Afrikaans en Nama
Afrikaans en Nama het ’n lang geskiedenis van kontak.
Dit is nie verbasend nie.
Die twee tale het oor eeue in dieselfde groter geografiese gebiede bestaan en mense het met mekaar handel gedryf, gewerk, getrou, gebly en gereis.
Baie Nama-mense praat vandag Afrikaans.
Dit beteken egter nie dat Afrikaans Nama vervang het asof daar nooit ’n Nama-taal bestaan het nie.
Inteendeel.
Vir baie Nama-mense kan Afrikaans en Nama langs mekaar bestaan.
Een taal kan by die huis gebruik word.
’n Ander taal by die skool.
’n Ander taal by die werk.
Dit is meertaligheid.
Die Noord-Kaap is juis ’n uitstekende voorbeeld van hoe tale met mekaar kan saamleef.
Die Richtersveld: waar kultuur en natuur ontmoet
As daar een plek is waar ’n mens die besondere Nama-erfenis kan sien, is dit die Richtersveld.
UNESCO het die Richtersveld Cultural and Botanical Landscape in 2007 op die Wêrelderfenislys geplaas. Die gebied is ongeveer 160 000 hektaar groot. Dit is ’n kulturele landskap wat gemeenskaplik besit en bestuur word.
Die woord kulturele landskap is hier baie belangrik.
Dit beteken dat die mens en die natuur nie as twee heeltemal afsonderlike dinge beskou word nie.
Die Nama se leefwyse het die landskap beïnvloed.
Die landskap het weer die Nama se leefwyse beïnvloed.
Dit is ’n wedersydse verhouding.
Die Nama-herder
Die tradisionele Nama-herder se lewe was nie maklik nie.
Om vee in ’n droë gebied te versorg, vereis konstante kennis en waaksaamheid.
Waar is daar water?
Waar is daar voer?
Waar gaan dit reën?
Waar kan die vee veilig wei?
Wanneer moet die kudde verskuif?
Waar kan ’n mens skuiling kry?
Die antwoorde op hierdie vrae kon die verskil tussen oorlewing en verlies beteken.
Tradisioneel het skape en bokke ’n belangrike rol in die Nama-ekonomie gespeel.
Vee was nie net kos nie.
Dit was rykdom.
Dit was ’n bron van melk en vleis.
Dit was deel van handel.
Dit was deel van familie-erfenis.
Dit was deel van status.
En dit was deel van die pastorale leefwyse.
Seisoenale beweging
Een van die mees besondere eienskappe van die Richtersveld se Nama-kultuur is die tradisie van transhumansie.
Transhumansie beteken dat mense en vee volgens seisoenale patrone tussen verskillende weidingsgebiede beweeg.
Dit is anders as doellose rondswerf.
Die beweging is georganiseer.
Die gemeenskap ken die land.
Die families ken die roetes.
Die weiding word op verskillende tye gebruik.
UNESCO beskryf hierdie pastorale tradisie as ’n leefwyse wat moontlik oor tot twee duisend jaar in die streek voortbestaan het.
Dit is een van die redes waarom die Richtersveld so belangrik is.
Dit wys hoe mense in ’n droë omgewing ’n volhoubare leefwyse kon ontwikkel.
Die Haru Om
Een van die bekendste simbole van Nama-kultuur in die Richtersveld is die tradisionele draagbare huis wat bekend staan as ’n haru om.
Hierdie strukture is klein, koepelvormige huise wat uit ’n raamwerk en geweefde of gevlegte plantmateriaal bestaan.
Hulle is ontwerp om opgebreek en verskuif te kan word.
Dit maak sin as ’n mens die pastorale leefwyse verstaan.
’n Permanente baksteenhuis is nie maklik om saam met jou kudde te neem nie.
’n Draagbare huis is.
UNESCO beklemtoon dat die Richtersveld die enigste plek is waar die Nama steeds hierdie tradisionele draagbare rushuise bou.
Die haru om is dus meer as ’n interessante ou huis.
Dit vertel die verhaal van ’n leefwyse.
’n Huis wat beweeg omdat die mense beweeg.
’n Huis wat pas by die landskap.
’n Huis wat nie die mens aan een plek vasbind nie.
Die matjieshuis
In Suid-Afrikaanse beskrywings word hierdie tipe tradisionele huis ook dikwels ’n matjieshuis genoem.
Die struktuur word uit gebuigde pale of takke gevorm.
Daaroor word matte van plaaslike plante gebruik.
Die resultaat is ’n eenvoudige, maar baie doeltreffende skuiling.
Dit beskerm teen son, wind en koue.
En omdat dit relatief maklik uitmekaar gehaal kan word, pas dit perfek by ’n mobiele pastorale bestaan.
Hierin sien ’n mens iets wat moderne mense soms vergeet:
Tradisionele argitektuur was dikwels baie prakties.
Dit is ontwerp vir ’n spesifieke klimaat.
Vir ’n spesifieke ekonomie.
Vir ’n spesifieke leefwyse.
Plantekennis
Die Richtersveld is wêreldbekend vir sy plante.
Die gebied vorm deel van die Succulent Karoo en het ’n besonder hoë vlak van plantdiversiteit.
Die Nama se verhouding met plante is egter nie bloot wetenskaplik of esteties nie.
Plante het tradisioneel praktiese betekenis gehad.
Sommige is as medisyne gebruik.
Sommige is as voedsel benut.
Sommige is vir boumateriaal gebruik.
Sommige het kulturele betekenis gehad.
UNESCO verwys na die Nama se versameling van medisinale en ander plante as deel van hulle tradisionele kennis.
Hierdie kennis is ’n soort biblioteek.
Maar anders as ’n biblioteek met boeke, bestaan dit in mense se geheue.
’n Ouer persoon kan vir ’n jonger persoon wys:
“Hierdie plant gebruik ons só.”
“Hierdie een groei daar.”
“Hierdie een moet jy nie verkeerd gebruik nie.”
Dit is kennis wat deur generasies oorgedra word.
Die Nama en die natuur
Die moderne wêreld praat baie oor bewaring.
Maar die Nama se geskiedenis wys dat bewaring nie noodwendig ’n moderne uitvinding is nie.
Die tradisionele pastorale stelsel het die Nama gedwing om die beskikbaarheid van natuurlike hulpbronne te verstaan.
As jy te veel vee op een plek laat wei, word die veld beskadig.
As jy op die verkeerde tyd na ’n gebied beweeg, kan daar nie genoeg kos wees nie.
As jy ’n waterbron verkeerd gebruik, kan ’n hele gemeenskap daaronder ly.
Die tradisionele stelsel het dus kennis van natuurlike siklusse vereis.
UNESCO beskryf die Nama se tradisionele beweiding as deel van ’n langtermyn verhouding met die biodiversiteit van die Richtersveld.
’n Volk van mondelinge geskiedenis
Een van die belangrikste maniere waarop Nama-kultuur behoue gebly het, is deur mondelinge oorlewering.
Voor moderne skole, koerante, radio en die internet het mense hulle geskiedenis grootliks deur vertelling bewaar.
’n Ouer persoon vertel.
’n Kind luister.
Later vertel daardie kind die verhaal weer.
Op hierdie manier kan ’n gebeurtenis oor baie geslagte onthou word.
Dit is nie altyd dieselfde as ’n moderne geskiedenisboek nie.
Mondelinge geskiedenis kan emosies, familieverbande, plekname en plaaslike kennis bewaar wat ’n amptelike dokument nooit sou bevat nie.
UNESCO beklemtoon die Nama se sterk mondelinge tradisie wat met spesifieke plekke en die landskap verbind is.
Daarom kan ’n Nama-verhaal oor ’n berg of waterplek terselfdertyd ’n familieverhaal, ’n geskiedenisles en ’n geografiese beskrywing wees.
Die belang van stories
Stories het ’n belangrike rol in kulturele oorlewing.
’n Volk kan baie verloor.
Hulle kan grond verloor.
Hulle kan politieke mag verloor.
Hulle kan ekonomiese stelsels verloor.
Maar as hulle steeds hulle stories vertel, kan hulle identiteit behoue bly.
Die Nama se stories is daarom meer as vermaak.
Dit is deel van die geheue van die gemeenskap.
Dit vertel waar mense vandaan kom.
Wie hulle voorouers was.
Waar families gewoon het.
Wat gebeur het.
Waar gevaar was.
Waar water was.
Watter plekke heilig of belangrik was.
En wat ’n mens van die lewe behoort te leer.
Nama-families en gemeenskap
Soos met enige groot etniese groep bestaan die Nama uit verskillende families, gemeenskappe en historiese groepe.
Daar is nie een enkele Nama-ervaring nie.
Die Nama van die Richtersveld het ’n ander plaaslike geskiedenis as Nama-gemeenskappe verder noord of in Namibië.
Daar is mense wat nog sterk met pastorale tradisies verbind is.
Daar is mense wat in dorpe woon.
Daar is mense wat in stede woon.
Daar is jong Nama-mense wat universiteite bywoon.
Daar is mense wat Afrikaans hoofsaaklik praat.
Daar is mense wat Nama praat.
Daar is meertalige families.
Daar is Christelike gemeenskappe.
Daar is mense wat tradisionele kulturele praktyke waardeer.
Daar is mense wat hulle identiteit op moderne maniere uitleef.
Dit alles is deel van ’n lewende kultuur.
Die Nama en die koloniale grondvraag
Een van die belangrikste temas in die moderne geskiedenis van die Richtersveld is grond.
Vir ’n pastorale gemeenskap is grond nie bloot ’n stuk eiendom nie.
Dit is weiding.
Dit is water.
Dit is grafte.
Dit is familiegeskiedenis.
Dit is kultuur.
Dit is ekonomiese oorlewing.
Dit is identiteit.
Die geskiedenis van die Richtersveld bevat daarom langdurige konflik oor grond en grondregte.
Die gemeenskap het uiteindelik ’n belangrike rol gespeel in die erkenning van sy gemeenskaplike grondregte.
Die Richtersveld se grondgeskiedenis is ’n voorbeeld van hoe tradisionele gemeenskapsbesit en moderne eiendomsregte soms met mekaar bots.
Dit is ook ’n belangrike deel van die verhaal van hoe inheemse gemeenskappe hulle regte binne moderne Suid-Afrika probeer beskerm het.
Die Richtersveld en die diamantbedryf
Die Richtersveld is ook bekend vir sy minerale rykdom.
Diamante is in die noordwestelike Kaap ontdek en het groot veranderinge in die streek veroorsaak.
Vir die Nama was die probleem dat ekonomiese ontwikkeling nie noodwendig dieselfde ding as kulturele voordeel was nie.
Wanneer mynbou ’n gebied betree, verander dit paaie, grondgebruik, werk, water en toegang tot landskap.
Histories het mynbou en pastorale gebruike soms met mekaar gebots.
Dit het die vraag laat ontstaan:
Wie behoort ’n stuk land toe te kom?
Die staat?
’n Maatskappy?
Individuele boere?
Of ’n gemeenskap wat die land al geslagte lank gebruik?
Die Richtersveld se geskiedenis wys hoe kompleks daardie vraag kan wees.
Die Nama onder Suid-Afrikaanse bewind
In die 19de eeu het die gebied al hoe sterker onder koloniale beheer gekom.
Op 23 Desember 1847 het die Britse Kroon die noordelike grens van die Kaapkolonie noordwaarts uitgebrei, sodat Little Namaqualand, insluitend die Richtersveld, onder Britse bewind gekom het.
Dit het die politieke situasie verander.
Die Nama het nou met koloniale administrasie, sendelinge, grensregulasies en later formele grondbeleid te doen gekry.
Die ou gemeenskapsstrukture het egter nie onmiddellik verdwyn nie.
Leierskap binne die gemeenskap het steeds belangrik gebly.
Die Groot Raad, tradisionele leiers en plaaslike gemeenskapsinstellings het ’n rol gespeel.
Hierdie strukture het mettertyd verander soos die staat se invloed toegeneem het.
Tradisionele leierskap
Soos baie ander inheemse gemeenskappe het die Nama tradisionele leierskapstrukture gehad.
Leiers was nie noodwendig bloot “konings” in die Europese betekenis van die woord nie.
Leierskap kon gekoppel wees aan familie, invloed, grond, vee, militêre vermoë, onderhandeling en die vermoë om die gemeenskap te verteenwoordig.
In die Richtersveld het gemeenskapsleierskap later ook ’n belangrike rol gespeel in die verdediging van grondregte.
Die idee van gemeenskaplike grond is veral belangrik.
’n Individu kon vee besit.
’n Familie kon ’n besondere plek gebruik.
Maar die groter grondgebied kon as ’n gemeenskaplike hulpbron beskou word.
Dit pas by die pastorale leefwyse.
Die 20ste eeu: verandering
Teen die 20ste eeu het die Nama-leefwyse al hoe meer verander.
Dorpe het belangriker geword.
Skole het versprei.
Kerkgenootskappe het ’n sterk rol gespeel.
Moderne ekonomiese aktiwiteite het toegeneem.
Mynbou het verander.
Regeringsbeleid het verander.
Mense het begin trek.
Kinders het skool toe gegaan.
Jong mense het werk in ander gebiede gaan soek.
Die ou seisoenale beweging het dus nie oral dieselfde rol behou nie.
Maar in die Richtersveld het dele van die pastorale tradisie oorleef.
Dit is presies waarom UNESCO die gebied so belangrik ag.
Die Richtersveld as Wêrelderfenis
In 2007 is die Richtersveld Cultural and Botanical Landscape amptelik op UNESCO se Wêrelderfenislys geplaas.
UNESCO het twee belangrike kulturele kriteria gebruik.
Die eerste hou verband met die feit dat die landskap ’n besondere voorbeeld is van ’n langlewende menslike leefwyse.
Die tweede hou verband met die tradisionele pastorale stelsel wat vandag skaars geword het.
Die UNESCO-beskrywing noem die Richtersveld een van die min plekke in Suider-Afrika waar transhumansie-pastoralisme nog beoefen word.
Die betekenis hiervan kan nie oorskat word nie.
’n Moderne mens kan maklik dink dat tradisionele leefwyses bloot “ou maniere” is.
Maar die Richtersveld wys dat hierdie ou maniere kennis bevat wat oor honderde en selfs duisende jare opgebou is.
Waarom UNESCO die Nama-kultuur belangrik ag
Die UNESCO-erfenisgebied is nie slegs belangrik omdat die berge mooi is nie.
Dit is belangrik omdat die menslike geskiedenis daar nog sigbaar is.
Die seisoenale beweiding.
Die stockposts.
Die tradisionele huise.
Die plantekennis.
Die mondelinge tradisie.
Die gemeenskaplike grondgebruik.
Alles vorm deel van een groter kulturele landskap.
UNESCO beskryf die gebied as ’n “living, evolving cultural landscape” — ’n lewende, ontwikkelende kulturele landskap.
Dit is ’n baie belangrike beskrywing.
Die Nama-kultuur hoef nie presies dieselfde te bly as wat dit tweehonderd jaar gelede was om Nama-kultuur te wees nie.
’n Kultuur kan verander en steeds sy identiteit behou.
Die donker hoofstuk: Duitse kolonialisme in Namibië
Wanneer ons vra of daar Nama in Namibië woon, moet ons ook ’n baie moeilike deel van Nama-geskiedenis bespreek.
Die Nama se geskiedenis in Namibië sluit een van die mees tragiese hoofstukke van die koloniale geskiedenis van Afrika in.
Tussen 1904 en 1908 het Duitse koloniale magte in wat toe Duits-Suidwes-Afrika genoem is, ’n vernietigingsveldtog teen die Herero en Nama gevoer.
Die Duitse regering erken vandag hierdie gebeure as ’n genocide, oftewel volksmoord.
Die Duitse regering het in 2025 weer bevestig dat Duitsland morele en politieke verantwoordelikheid aanvaar vir die koloniale misdade en dat die gebeure tussen 1904 en 1908 as volksmoord erken word.
Die Nama het dus nie net koloniale onderdrukking beleef nie.
Hulle is in ’n gewelddadige oorlog en vernietigingsproses ingetrek.
Die Nama-oorlog van 1904–1908
In 1904 het die Herero teen Duitse koloniale bewind in opstand gekom.
Die konflik het uitgebrei.
Die Duitse koloniale militêre bevel het ’n uiters gewelddadige beleid gevolg.
Nama-gemeenskappe het later ook teen Duitse heerskappy opgestaan.
Die Duitse regering se eie huidige beskrywing van die geskiedenis erken dat Duitse koloniale magte tussen 1904 en 1908 ’n vernietigingsoorlog teen die Herero en Nama gevoer het.
Die menslike verlies was enorm.
Die Duitse regering skat dat ongeveer 100 000 mense uit die Herero- en Nama-gemeenskappe tussen 1904 en 1908 gesterf het.
Verskillende historiese studies gee verskillende ramings vir die aantal Nama wat gesterf het.
Maar daar is geen twyfel dat die Nama-bevolking katastrofiese verliese gely het nie.
Konsentrasiekampe en lyding
Nama en Herero-mense is gevange geneem en in kampe aangehou.
Hulle het honger, siektes, mishandeling en dwangarbeid beleef.
Die kampe het ’n enorme tol geëis.
Families is uitmekaar geskeur.
Leiers is doodgemaak.
Mense is van hulle grond en vee ontneem.
Kulturele strukture is beskadig.
Die gevolge van die volksmoord het lank ná 1908 voortgeduur.
Die Duitse regering erken vandag hierdie geskiedenis en het dit as ’n sentrale onderwerp van versoening tussen Duitsland en Namibië gemaak.
Waarom hierdie geskiedenis vir die Noord-Kaap belangrik is
’n Mens kan vra:
Waarom moet ons ’n gebeurtenis in Namibië bespreek as ons oor die Nama van die Noord-Kaap skryf?
Omdat die Nama se geskiedenis nie deur die moderne grens tussen Suid-Afrika en Namibië gesny kan word nie.
Die mense aan beide kante van die Oranje-rivier het historiese verbindings.
Families is oor die grens versprei.
Die taal is dieselfde breër taalwêreld.
Die kultuur het gedeelde elemente.
Die geskiedenis van die Richtersveld en die suide van Namibië beïnvloed mekaar.
Daarom is die verhaal van die Nama ’n grens-oorstygende verhaal.
Leef daar vandag nog Nama in Namibië?
Ja. Beslis.
Dit is nie net ’n klein oorblywende gemeenskap nie.
Die Nama is ’n erkende en sigbare deel van Namibië se bevolking.
Die Namibiese toerismeowerheid lys die Nama onder die belangrike kulturele groepe van die land, saam met onder meer die Damara, Herero, Aawambo, Kavango en San.
Die 2023 Namibiese sensus bevestig ook die voortgesette teenwoordigheid van Nama-gemeenskappe.
In die //Kharas-streek, wat onder meer die suidelike dele van Namibië insluit, was Nama N.E.C. die grootste etniese groep wat in die streek se top-tien-etniese groepe aangeteken is: 27 289 mense, oftewel 24,8% van die streek se bevolking.
In die Hardap-streek was daar volgens die 2023-sensus 33 150 Nama N.E.C. mense, wat 31,1% van die streek se bevolking verteenwoordig het.
Dit gee ’n duidelike antwoord:
Ja, die Nama leef vandag nog in groot getalle in Namibië.
Waar in Namibië woon die Nama?
Nama-gemeenskappe is veral sterk in die suidelike en sentrale dele van Namibië.
Gebiede soos //Kharas en Hardap is besonder belangrik.
Dorpe en streke in die suide van Namibië is histories sterk met Nama-identiteit verbind.
Die grensgebied tussen Namibië en Suid-Afrika is dus steeds ’n belangrike kulturele ruimte.
Wanneer ’n mens van die Noord-Kaap na suidelike Namibië reis, beweeg jy nie eenvoudig van een kulturele wêreld na ’n totaal ander een nie.
Jy beweeg deur ’n streek waar taal, familiegeskiedenis en kulturele bande oor moderne grense heen bestaan.
Nama en Damara
Een interessante aspek van Namibiese kultuur is die verhouding tussen Nama en Damara.
Die twee groepe word dikwels saam met die breër Khoekhoe-taalwêreld verbind.
Hulle tale is nou verwant.
In Namibië word die taal dikwels Khoekhoegowab genoem, hoewel Nama en Damara ook as etniese en taalidentiteite gebruik word.
Dit is belangrik om die twee gemeenskappe nie eenvoudig as dieselfde volk te beskryf nie.
Hulle het elk hulle eie geskiedenis en identiteit.
Maar hulle het ook sterk taal- en historiese verbintenisse.
Die Nama in Namibië vandag
Die moderne Nama in Namibië leef natuurlik nie almal soos hulle voorouers geleef het nie.
Baie woon in dorpe.
Baie werk in moderne beroepe.
Baie is opgelei in skole en universiteite.
Baie gebruik Engels.
Baie praat Afrikaans.
Baie praat Nama of Khoekhoegowab.
Baie behoort aan Christelike kerke.
Daar is ook Nama-mense wat hulle kulturele identiteit op ander maniere behou.
Tradisionele identiteit en moderne lewe kan dus langs mekaar bestaan.
Dit is belangrik omdat mense soms van inheemse gemeenskappe verwag om “tradisioneel” te lyk om werklik inheems te wees.
Maar ’n Nama-persoon wat ’n moderne huis, slimfoon, universiteitsgraad en kantoorwerk het, is nie minder Nama nie.
Kultuur is nie ’n kostuum nie.
Dit is identiteit.
Die Nama en musiek
Soos by baie kulture is musiek belangrik vir die Nama.
Musiek kan familie, kerk, gemeenskap en kulturele identiteit verbind.
Met die koms van Christenskap het kerkmusiek ’n belangrike plek in baie Nama-gemeenskappe gekry.
Tradisionele en moderne musiek kan egter langs mekaar bestaan.
Musiek bied ook ’n manier waarop taal behoue kan bly.
’n Jong mens wat dalk nie elke dag lang gesprekke in Nama voer nie, kan steeds Nama in liedere hoor.
Dit maak musiek ’n kragtige hulpmiddel vir taalbewaring.
Die kerk in Nama-gemeenskappe
Vandag is Christenskap ’n belangrike deel van die geloofslewe van baie Nama-gemeenskappe.
Die geskiedenis daarvan gaan terug na die vroeë sendingstasies.
Kerke het in baie gemeenskappe ’n rol gespeel wat verder gegaan het as Sondagdienste.
Hulle het dikwels skole, gemeenskapsaktiwiteite en maatskaplike netwerke ondersteun.
In kleiner gemeenskappe kan die kerk steeds ’n belangrike plek van samekoms wees.
Maar die verhouding tussen Nama-kultuur en Christendom is nie altyd eenvoudig nie.
Die vroeë sendingbewegings het soms probeer om plaaslike tradisies te vervang.
Later het plaaslike mense die Christelike geloof op hulle eie maniere begin uitleef.
Dit is ’n algemene patroon in die geskiedenis van Afrika-Christendom.
Mense het die geloof aanvaar, maar dit binne hulle eie tale, musiek, gemeenskappe en kulturele omstandighede beleef.
Tradisie en Christenskap
Die vraag “Is die Nama Christene of het hulle ’n tradisionele godsdiens?” het dus nie ’n eenvoudige antwoord nie.
Baie Nama is Christene.
Dit is ’n feit.
Maar Nama-kultuur bestaan uit veel meer as godsdiens.
Familie.
Taal.
Musiek.
Kos.
Stories.
Kleding.
Land.
Vee.
Plekname.
Begrafnisgebruike.
Gemeenskapslewe.
Al hierdie dinge vorm identiteit.
’n Mens moet daarom versigtig wees om kultuur en godsdiens as dieselfde ding te beskou.
Begrafnisse en herinnering
Die dood is in enige kultuur ’n belangrike gebeurtenis.
By die Nama is die manier waarop mense met grafte, familie en die landskap omgaan deel van die groter kulturele erfenis.
UNESCO het spesifiek melding gemaak van Nama-grafte en mondelinge tradisies as deel van die geestelike uitdrukking wat met die Richtersveld verbind word.
’n Begraafplaas kan dus meer as net ’n plek van begrafnis wees.
Dit kan ’n kaart van die gemeenskap wees.
Jy kan daar families herken.
Jy kan geslagte sien.
Jy kan die geskiedenis van ’n dorp lees.
Jy kan sien hoe mense oor tyd gekom en gegaan het.
Nama-kos en veeboerdery
Tradisionele Nama-lewe was sterk gekoppel aan vee.
Skape en bokke was veral belangrik.
Vee het melk, vleis en ander produkte gelewer.
In ’n droë omgewing is die vermoë om vee te onderhou ’n belangrike ekonomiese vaardigheid.
Maar mense het ook gebruik gemaak van wilde plante en ander beskikbare natuurlike hulpbronne.
Die kennis van eetbare plante was belangrik.
So ook die kennis van medisinale plante.
Hierdie kombinasie van pastoralisme en plantkennis het die Nama gehelp om in ’n moeilike omgewing te oorleef.
Die beroemde blomme van Namaqualand
Wanneer die reën uiteindelik kom, gebeur iets merkwaardigs.
Die droë landskap kan verander.
Blomme verskyn.
Oranje.
Geel.
Pers.
Pienk.
Wit.
Die wêreld wat vir maande droog en kaal gelyk het, verander skielik in ’n kleurvolle landskap.
Die veldblomme van Namaqualand het vandag ’n groot toerismebedryf geword.
Maar vir die Nama is die landskap veel meer as ’n toeriste-aantreklikheid.
Dit is hulle historiese tuiste.
Die plantegroei is deel van die ekologiese stelsel wat hulle pastorale leefwyse moontlik gemaak het.
Die Halfmens
Een van die bekendste plante van die Richtersveld is die halfmens.
Die plant het ’n vreemde, mensagtige vorm en het sterk kulturele en simboliese betekenis in die streek.
Vir besoekers is dit dikwels ’n wonderlike natuurverskynsel.
Vir mense wat die landskap beter verstaan, is dit deel van ’n baie groter verhaal oor die besondere biodiversiteit van die Richtersveld.
Die Nama het oor generasies kennis ontwikkel van die plante rondom hulle.
Daarom kan ’n plant se betekenis nie altyd net vanuit ’n moderne botaniese perspektief verstaan word nie.
Dit kan ook kulturele betekenis dra.
Die Nama se verhouding met die berge
Die Richtersveld se berge is dramaties.
Hulle bestaan uit rots, klowe en droë hellings.
Vir ’n buitestaander kan die gebied hard en ongenaakbaar lyk.
Maar vir mense wat daar grootgeword het, is die landskap vol herkenbare plekke.
Hier is water.
Daar is weiding.
Daar is ’n pad.
Daar is ’n ou stockpost.
Daar is ’n graf.
Daar is ’n plek waar ’n familie lank gelede gebly het.
Daar is ’n verhaal.
Die landskap word dus deur geheue bewoon.
Wat is ’n stockpost?
’n Stockpost is ’n plek waar herders en vee gedurende sekere dele van die jaar bly.
In die Richtersveld is stockposts belangrik omdat hulle deel vorm van die seisoenale pastorale stelsel.
Wanneer die kudde beweeg, beweeg die menslike lewe saam.
’n Stockpost is dus nie net ’n kraal nie.
Dit is tydelike woning.
Werkplek.
Rusplek.
Familieplek.
En deel van ’n groter roete deur die landskap.
UNESCO noem die stockposts, seisoenale migrasies en weidingsgebiede as belangrike komponente van die kulturele landskap.
’n Leefwyse wat stadig verander
Die tradisionele leefwyse is nie onveranderd nie.
Moderne skole beteken kinders moet soms op een plek wees.
Moderne werk vereis dat mense dorpe en stede besoek.
Moderne ekonomiese druk maak pastorale boerdery moeilik.
Droogtes en klimaatsverandering kan ook die beskikbaarheid van weiding en water beïnvloed.
Daarom is die voortbestaan van die tradisionele leefwyse ’n uitdaging.
UNESCO self waarsku dat die Nama se tradisionele seisoenale pastoralisme kwesbaar is.
Maar kwesbaar beteken nie dood nie.
Daar is steeds mense wat belangstel om die tradisies voort te sit.
UNESCO het ook opgemerk dat daar toenemende belangstelling onder jong mense is om tradisies voort te sit.
Jong Nama-mense
Die toekoms van Nama-kultuur lê uiteindelik by jong mense.
As jong Nama-mense hulle taal leer, bly dit leef.
As hulle hulle stories ken, bly dit leef.
As hulle hulle geskiedenis bestudeer, bly dit leef.
As hulle weet waarom Kuboes, Steinkopf, Riemvasmaak, die Richtersveld en Namaqualand belangrik is, word die verlede deel van die toekoms.
Maar jong mense hoef nie terug te gaan na ’n volledig tradisionele leefwyse om hulle kultuur te behou nie.
Hulle kan moderne beroepe beoefen.
Hulle kan universiteite toe gaan.
Hulle kan in Kaapstad, Upington, Windhoek of elders woon.
En steeds Nama wees.
Die belang van onderwys
Onderwys speel ’n belangrike rol in taalbewaring.
As ’n kind leer dat sy of haar moedertaal minderwaardig is, kan die taal binne ’n paar generasies verdwyn.
As die kind egter leer dat die taal waardevol is, kan trots groei.
Daarom was pogings om Nama as skoolvak aan te bied belangrik.
Die Noord-Kaapse regering het reeds in die 2000's pogings ondersteun om Nama in skole in gebiede met sterk Nama-wortels te onderrig.
Die uitdaging is om genoeg onderwysers, materiaal en leerhulpbronne te hê.
’n Taal moet nie net erken word nie.
Dit moet bruikbaar wees.
Nama in die digitale era
Die internet kan vir klein tale ’n groot geleentheid wees.
In die verlede moes ’n mens ’n uitgewer, koerant of radio-uitsaaier hê om ’n taal aan ’n groot gehoor bekend te stel.
Vandag kan ’n jong Nama-persoon ’n video opneem.
’n Lied opneem.
’n TikTok- of YouTube-video maak.
’n Blog skryf.
’n Digitale woordeboek help bou.
’n Aanlyn Nama-les aanbied.
Sosiale media kan dus ’n bedreiging wees vir tale as mense net groot wêreldtale gebruik.
Maar dit kan ook ’n hulpmiddel wees om kleiner tale te laat herleef.
Die betekenis van identiteit
Die Nama-geskiedenis herinner ons daaraan dat identiteit nie altyd eenvoudig is nie.
Iemand kan Nama wees en Afrikaans praat.
Iemand kan Nama wees en Engels praat.
Iemand kan in ’n moderne stad woon.
Iemand kan Christelik wees.
Iemand kan steeds sterk verbind wees met tradisionele gebruike.
Iemand kan ’n onderwyser, verpleegkundige, sakeman, boer, kunstenaar of student wees.
Geen enkele eienskap bepaal die hele identiteit nie.
Die Nama en Suid-Afrikaanse geskiedenis
Die Nama is deel van die groter geskiedenis van Suid-Afrika.
Hulle geskiedenis sluit in:
die vroeë Khoekhoe-gemeenskappe;
die koms van Europese koloniste;
die uitbreiding van die Kaapkolonie;
die trek na die noordelike grensgebiede;
die ontwikkeling van Namaqualand;
die sendingstasies;
die koloniale grondbeleid;
mynbou;
die vorming van moderne Suid-Afrika;
en die voortdurende poging om taal en kultuur te behou.
Om Suid-Afrikaanse geskiedenis te vertel sonder die Nama, laat dus ’n belangrike deel van die verhaal uit.
Die Nama en die geskiedenis van Namibië
Net so is dit onmoontlik om die geskiedenis van Namibië volledig te vertel sonder die Nama.
Hulle was daar voordat Duitsland die gebied gekoloniseer het.
Hulle het hulle eie leiers en gemeenskappe gehad.
Hulle het teen koloniale oorheersing weerstand gebied.
Hulle het die vernietigingsbeleid van 1904–1908 oorleef.
Hulle het ná die koloniale era voortbestaan.
En hulle is vandag steeds ’n belangrike deel van Namibië.
Die 2023-sensus se syfers vir //Kharas en Hardap wys dat die Nama nie bloot ’n historiese groep is nie. Hulle is deel van die hedendaagse bevolking.
Die Oranje-rivier as verbinding
Dit is interessant om oor die Oranje-rivier te dink.
Vir moderne staatsgrense is dit ’n grens.
Vir die Nama-geskiedenis is dit ook ’n verbinding.
Die rivier het mense van mekaar geskei.
Maar dit het ook mense met mekaar verbind.
Die water het lewe moontlik gemaak.
Die gebied rondom die rivier het mense, vee, handel en reis aangetrek.
Vandag loop ’n internasionale grens daar.
Maar kulturele geheue hou nie altyd by politieke grense nie.
Die grens bestaan, maar die kultuur beweeg
Wanneer ’n mens in die Noord-Kaap na Nama-gemeenskappe kyk en dan na die Nama van Namibië kyk, sien jy ’n interessante verskynsel.
Die staat sê:
Hier is Suid-Afrika.
Daar is Namibië.
Maar taal en familiegeskiedenis kan sê:
Ons is verwant.
Dit beteken nie dat Suid-Afrikaanse en Namibiese Nama presies dieselfde is nie.
Elke gemeenskap het sy eie moderne ervaring.
Maar die historiese verband is duidelik.
Dit is een van die redes waarom die Nama se verhaal so interessant is.
’n Volk wat deur kolonialisme verander is
Geen inheemse gemeenskap het kolonialisme sonder verandering deurgegaan nie.
Die Nama het grond verloor.
Hulle het met nuwe politieke stelsels te doen gekry.
Hulle taal het onder druk gekom.
Hulle tradisionele geloof is deur Christenskap beïnvloed.
Hulle ekonomiese stelsel het verander.
Mynbou het die landskap verander.
Onderwys het nuwe geleenthede gebring.
Modernisering het nuwe lewenswyses gebring.
Maar kolonialisme het nie die Nama uitgewis nie.
Hulle het oorleef.
Oorlewing as deel van die Nama-verhaal
Daar is ’n sterk tema van oorlewing in die Nama-geskiedenis.
Oorlewing in ’n droë landskap.
Oorlewing van koloniale uitbreiding.
Oorlewing van grondverlies.
Oorlewing van oorlog.
Oorlewing van die volksmoord in Namibië.
Oorlewing van taalverlies.
Oorlewing van ekonomiese verandering.
En uiteindelik:
oorlewing van identiteit.
Dit is dalk een van die kragtigste dinge wat ’n mens uit die Nama-verhaal kan leer.
’n Kultuur kan verander sonder om te verdwyn.
Waarom die Nama-verhaal vandag belangrik is
In ’n wêreld waar mense vinnig van plek tot plek beweeg, waar tale verdwyn en waar jong mense toenemend wêreldwyd verbind is, kan dit maklik wees om plaaslike geskiedenis te vergeet.
Die Nama herinner ons dat ’n mens se identiteit dikwels diep in ’n plek gewortel is.
Die berge.
Die rivier.
Die plante.
Die vee.
Die taal.
Die stories.
Die grafte.
Die kerk.
Die familie.
Alles is deel van die groter prentjie.
Die Richtersveld is meer as ’n toeristebestemming
Wanneer toeriste die Richtersveld besoek, sien hulle dalk die mooi berge.
Hulle neem foto’s.
Hulle kyk na plante.
Hulle ervaar die stilte.
Maar die Richtersveld is nie bloot ’n pragtige toeristebestemming nie.
Dit is ’n plek waar mense se geskiedenis steeds sigbaar is.
Die tradisionele Nama-leefwyse het nie net ’n paar ruïnes agtergelaat nie.
Dit bestaan steeds in veranderde vorm.
Daar is nog gemeenskappe.
Daar is nog veeboere.
Daar is nog taal.
Daar is nog stories.
Daar is nog tradisies.
Daarom is dit gepas dat UNESCO die gebied as ’n lewende kulturele landskap beskryf.
Wat kan ons van die Nama leer?
Daar is baie.
Ons kan leer hoe mense in ’n uiters droë omgewing kon oorleef.
Ons kan leer hoe tradisionele kennis van plante en water van geslag tot geslag oorgedra is.
Ons kan leer hoe pastorale gemeenskappe hulle beweging rondom seisoene georganiseer het.
Ons kan leer dat ’n taal met klikklanke ’n komplekse en lewende taal kan wees.
Ons kan leer dat godsdiens kan verander sonder dat kulturele identiteit noodwendig verdwyn.
Ons kan leer hoe belangrik mondelinge geskiedenis is.
Ons kan leer hoe kolonialisme gemeenskappe verander het.
Ons kan leer hoe grond en identiteit met mekaar verbind is.
En miskien die belangrikste:
Ons kan leer dat mense nie net in ’n landskap woon nie.
Hulle kan deel daarvan word.
Die Nama-taal as ’n skat van Suidelike Afrika
Wanneer ’n taal verdwyn, verloor die wêreld meer as woorde.
Dit verloor ’n manier om die wêreld te beskryf.
Dit verloor metafore.
Dit verloor stories.
Dit verloor ou kennis.
Dit verloor maniere om familiebande en landskap te benoem.
Daarom is die bewaring van Nama nie slegs die verantwoordelikheid van Nama-mense nie.
Dit behoort vir Suid-Afrika en Namibië belangrik te wees.
Die taal is deel van die kulturele erfenis van die streek.
’n Toekoms vir Nama
Die toekoms van die Nama-kultuur sal waarskynlik nie presies soos die verlede lyk nie.
Daar sal slimfone wees.
Daar sal moderne skole wees.
Daar sal stede wees.
Daar sal nuwe beroepe wees.
Daar sal moderne musiek wees.
Daar sal mense wees wat Engels en Afrikaans gebruik.
Maar dit beteken nie dat Nama moet verdwyn nie.
Die vraag is eerder:
Hoe kan Nama-kultuur binne die moderne wêreld voortleef?
Die antwoord kan in taal wees.
In skole.
In familie.
In digitale media.
In musiek.
In gemeenskapsprojekte.
In toerisme wat die plaaslike gemeenskap respekteer.
In geskiedenisboeke.
In museums.
In mondelinge geskiedenis.
En in die eenvoudige besluit van ’n ouer om ’n kind sy of haar taal te leer.
Die rol van toerisme
Toerisme kan ’n belangrike rol speel in die Richtersveld.
Maar dit moet verantwoordelik wees.
Besoekers behoort nie net foto’s te kom neem nie.
Hulle behoort die mense en hulle kultuur te respekteer.
Gemeenskappe behoort waar moontlik voordeel uit toerisme te trek.
Plaaslike gidse behoort erkenning te kry vir hulle kennis.
Kulturele praktyke behoort nie as blote vermaak behandel te word nie.
En die landskap moet beskerm word.
’n Besoek aan die Richtersveld behoort dus nie net te eindig met:
“Wat ’n mooi plek!”
Dit behoort ook te lei tot:
“Wat ’n merkwaardige mensegeskiedenis!”
Die Nama se verhaal in een landskap
As ’n mens die hele Nama-verhaal probeer saamvat, kan jy dit amper in een landskap sien.
Kyk na die Oranje-rivier.
Aan die een kant is Suid-Afrika.
Aan die ander kant is Namibië.
Kyk na die berge.
Daar is die Richtersveld.
Kyk na die klein gemeenskappe.
Daar is mense wie se families al geslagte lank daar woon.
Kyk na die vee.
Die pastorale tradisie leef nog.
Kyk na die matjieshuise.
’n Ou boutradisie bestaan nog.
Kyk na die plante.
Mense dra kennis oor hulle van een generasie na die volgende.
Kyk na die kerke.
Hulle vertel die verhaal van die Christelike era.
Kyk na die grafte.
Hulle vertel die verhaal van vorige geslagte.
Luister na die taal.
Daar is Nama.
En dan kyk verder noord oor die grens.
Daar is Namibië.
En daar leef die Nama steeds.
Die antwoord op die groot vraag
Is daar vandag nog Nama-mense in Namibië?
Ja.
En nie net ’n handjievol nie.
Die Nama is ’n belangrike deel van die bevolking van suidelike Namibië. Die 2023 Namibiese sensus toon byvoorbeeld 27 289 mense wat as Nama N.E.C. in die //Kharas-streek aangeteken is, terwyl Hardap 33 150 Nama N.E.C. aangeteken het.
Daar is dus vandag steeds ’n lewende Nama-wêreld aan beide kante van die Suid-Afrika–Namibië-grens.
Die grens het die politieke kaart verander.
Dit het nie die Nama se geskiedenis beëindig nie.
’n Laaste blik op die Richtersveld
Stel jou voor jy staan vroegoggend in die Richtersveld.
Die lug is koel.
Die berge staan donker teen die eerste lig.
Iewers beweeg ’n trop skape.
Die wind trek deur die droë plante.
Die Oranje-rivier lê verder noord.
Jy hoor miskien die stemme van mense.
Miskien is daar ’n gesprek in Afrikaans.
Miskien hoor jy Nama.
Miskien kom daar kerkliedere uit ’n gemeenskap.
Miskien lê daar êrens ’n ou graf wat ’n familie se geskiedenis vertel.
En miskien, as jy lank genoeg luister, begin jy verstaan waarom hierdie plek meer as net ’n woestyn is.
Dit is ’n tuiste.
Dit is ’n geheue.
Dit is ’n kulturele landskap.
Dit is ’n plek waar die verlede nog met die hede praat.
En binne daardie landskap leef die Nama.
Die Nama: ’n lewende erfenis
Die verhaal van die Nama is nie ’n verhaal van ’n volk wat verdwyn het nie.
Dit is die verhaal van ’n volk wat verander het.
’n Volk wat deur droogte geleer het om die land te verstaan.
’n Volk wat met vee deur seisoene beweeg het.
’n Volk wat ’n taal met unieke klikklanke behou het.
’n Volk wat ’n ryk mondelinge tradisie opgebou het.
’n Volk wie se tradisionele geloof deur die koms van Christenskap verander is.
’n Volk wat koloniale uitbreiding en grondverlies beleef het.
’n Volk wat in Namibië een van die donkerste hoofstukke van koloniale geskiedenis oorleef het.
’n Volk wat steeds in Suid-Afrika en Namibië woon.
En ’n volk waarvan die kulturele landskap van die Richtersveld deur UNESCO as wêreld-erfenis erken word.
Die Nama is dus nie net deel van die geskiedenis van die Noord-Kaap nie.
Hulle is deel van die Noord-Kaap se lewende identiteit.
Hulle is deel van die groter geskiedenis van Suidelike Afrika.
En solank die taal gepraat word, die stories vertel word, die families onthou word en die landskap gerespekteer word, sal die Nama-verhaal voortgaan.
Van die Kamiesberge tot die Richtersveld.
Van Kuboes tot Steinkopf.
Van die Oranje-rivier tot die suide van Namibië.
Van die ou matjieshuis tot die moderne huis.
Van die tradisionele verhaal tot die internet.
Van die voorouers tot die jong mense van vandag.
Die Nama is steeds hier.
En hulle verhaal is nog lank nie klaar vertel nie.
Bronne en verdere lees
Vir ’n blogartikel van hierdie omvang is dit belangrik om die leser ook na betroubare bronne te wys:
- UNESCO se amptelike beskrywing van die Richtersveld Cultural and Botanical Landscape bevestig die gebied se Nama-pastorale erfenis, tradisionele haru oms, seisoenale beweging, plantkennis en mondelinge tradisie.
- UNESCO se besluit van 2007 beskryf die Richtersveld as ’n lewende, ontwikkelende kulturele landskap en gee die redes vir die Wêrelderfenisstatus.
- Die Suid-Afrikaanse regering het die voortbestaan en bevordering van Nama in die Noord-Kaap bespreek, insluitend die gebruik van Nama in skole en die teenwoordigheid van Nama-sprekers in verskeie Noord-Kaapse gemeenskappe.
- Die Namibiese 2023-sensus verskaf huidige statistiese bewyse van die groot Nama-bevolkings in //Kharas en Hardap.
- Die Duitse regering se huidige historiese rekord erken die koloniale volksmoord teen die Herero en Nama tussen 1904 en 1908 en bespreek die voortgaande proses van herinnering en versoening.
- Die Suid-Afrikaanse regs- en historiese dokumentasie oor die Richtersveld bied belangrike agtergrond oor Nama-sprekende gemeenskappe, Kuboes, die Rhenish-sending en die koloniale geskiedenis van die gebied.
Comments
Post a Comment